Mobbing nedir?

0

Aşağıda okuyacağınız yazı, altında belirttiğim  kaynaklardan toparlayarak oluşturduğum bir yazı.  Konu hassas olduğu için sadece tek bir kaynaktan alıntı yaparak sizlere bilgi vermek istemedim. Mobbing konusunu hepimiz bir şekilde bir yerlerde duyuyoruz ancak belki de pek çoğumuz gerçekten Mobbing nedir? Nasıl oluyor? Ne zaman bu kelime ortaya çıkmıştır? gibi soruların cevaplarını bilmiyoruz.

Bu bağlamda bir şeyler toparlamaya çalıştım, umarım aydınlatıcı olur.

Herkese Mobbing (Yıldırma)’den uzak günler dilerim.

MOBBING

Kavram karmaşası, hayatımızdaki pek çok konuda üstümüze çöken kara bulut gibidir. 2005 yılından sonra Türkiye’de yaşanan bir karmaşa da Mobbing kavramı üzerinde yaşanmaktadır.

Mobbing, Latince “mobile vulgus” sözcüğünden gelmektedir. Kararsız kalabalık, şiddete yönelmiş topluluk gibi anlamlar taşımaktadır. İngilizcede “mob” eylemi, bir yerde toplanmak, saldırmak ve rahatsız etmek demektir.

Mobbing kavramı, ilk olarak 1960’lı yıllarda Avusturyalı bilim adamı Kondrad Lorenz tarafından hayvanların kendi aralarında veya sürü dışı bir yabancıya karşı uyguladıkları taciz davranışını tanımlamak için kullanılmıştır.

Sonraki yıllarda İsveçli bilim adamı Dr. Peter Paul Heinmann okul yaşantısında öğrenciler arasında görülen zorbalık ve taciz olaylarını ele almıştır ve 1972 yılında İsveç’te Mobbing: Group Violence among Children adlı kitabını yayınlamıştır. Dr. Heinmann, çocuklar arasında görülen zorbalık ve şiddet  hareketlerinin önü alınamazsa Mobbing nedeniyle kurbanların ümitsizlik ve korku arkasından intihara yönelebildiğini vurgulamıştır.

1980’li yıllarda Dr. Heinz Leymann, Mobbing terimini iş hayatındaki baskı, şiddet ve yıldırma hareketlerini tanımlamak için kullanmıştır.

1960’lardan başlayarak günümüze kadar geçen süre içinde yukarıda adı geçen çalışmalara başka çalışmalar da eklenmiş ve kaynak dilde Mobbing kavramının içi doldurulmuştur. Bir ülkenin en değerli sermayesi olan insan kaynaklarına zarar veren ve bunun sonucunda da birey, kurum, ve toplum  düzeyinde hem sosyal, hem psikolojik hem de ekonomik açıdan kayıplara neden olan Mobbing kavramının iş dünyası bağlamında Dr. Leymann tarafından yapılan tanımı şöyledir:

“Mobbing, duygusal bir saldırıdır. Bir veya birkaç kişi tarafından diğer bir kişiye yönelik olarak düşmanca ve ahlak dışı yöntemlerle sistematik bir biçimde uygulanan psikolojik bir terördür.(1976)”

Batı dillerinde Mobbing terimi yerine kullanılan ancak hiçbir karşılığın tam olarak Mobbing sözcüğü ile anlatılanı vermediği aşağıdaki kullanımlarla karşılaşılmaktadır:

  • Bullying
  • Stalking
  • Psycho-terror at workplace
  • Emotional abuse
  • Workplace syndrome
  • Psychological abuse

Mobbing, batıda bir psikolojik saldırı olarak da adlandırılmaktadır. Her saldırının kimi görünen kimi yüzeysel olarak anlaşılamayan yaraları oluşur. Bu yaraların tedavi edilmesi gerekir. Farklı batı dillerinde bu sözcüğün değişmeden aynen korunmasında tıp literatüründe bir hastalık adı olarak görülmesinin de etkisi olduğu konusunda hiç kuşku yoktur.

 

Mobbing Kavramının Serüveni

Mobbing kavramı ortaya çıktığından beri çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Bunlar çeviri kitaplar yayınlamak yanında telif eserler üretmek şeklinde de olmuştur. Okurların bu çalışmalar sayesinde kavramdan haberdar olduğu ve sonraki yıllarda daha da bilinçlendiği açıktır.

Farklı bilim adamı ve yazarlar, bu kavramın üzerinde anlaşılmış bir karşılığının olmamasından dolayı kendi karşılıklarını ürettiğini ve çeviri kararları aldığını görmekteyiz. Farklı yaklaşımlar, bilerek veya bilmeyerek, konuşmalar arasında çok sayıda karşılığın ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Memory Center Nöropsikiyatri Merkezi yöneticisi Psikiyatr Nevzat Tarhan, 2003 yılında yayınladığı “Psikolojik Savaş – Gri Propaganda” adlı kitabında Mobbing konusuna değindiği bölümde Mobbing, fırça atmak, kurban, Mobbinge maruz kalanlar, Mobbingzede gibi karşılıkları kullanmıştır.

2003 yılında yayınlanan bir diğer kitap ise çeviri bir kitap olan Davenport’un kitabı “Mobbing, Emotional Abuse in the American Workplace” Sistem yayıncılıktan çıkmıştır. Osman Cem Önertay’ın çevirisi ile yayınlanan kitabın erek dildeki adı “Mobbing – İşyerinde Duygusal Taciz” olmuştur.

Mobbing üzerine ilk telif kitap 2005 yılında Timaş yayınları arasında çıkan “Mobbing – İşyerinde Duygusal Saldırı ve Mücadele Yöntemleri” ile Şaban Çobanoğlu’nun kitabıdır. Sayın Çobanoğlu’nun ayrıca mobbing hakkında bilgilendirici internet sitesi de incelendiğinde mobbing kavramının Türkçede kullanımını görmek mümkün olacaktır.

Çobanoğlu, kitabının başlığında kavramı korumuş ve kullanıldığı bağlama yönelik “iş yerinde duygusal saldırı” şeklinde kısa bir açıklama yapma gereğini duymuştur. Kitabının değişik bölümlerinde mobbing sözcüğünü aynen kullanmış buna ek olarak ise Türkçe farklı karşılıkları birbirini destekleyecek şekilde kullanmıştır: Duygusal taciz, zorbalık, yıldırma, işyerinde duygusal saldırı, ve işyeri sendromu.

Mobbing uygulayan kişi için ise saldırgan, tacizci, duygusal saldırgan, mobbing tacizcisi, zorba, ve mobbing uygulayan gibi karşılıklara rastlanır. Mobbing saldırısına uğrayan kişi anlamında ise mağdur, kurban, mobbing kurbanı/mağduru, ve duygusal saldıya uğrayan ifadeleri vardır.

İkinci kitap olarak 2006 yılında Beta yayınlarından çalışma psikoloğu Pınar Tınaz’ın “İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing)” adlı kitabı yayınlandı. Pınar Tınaz, kitabının başlığını bir bağlam içinde Türkçe vermeyi tercih etmiş bu kavramın İngilizce karşılığını parantez içinde vererek okurlarını karşılaşacaklarını düşündüğü kavram kargaşasına karşı yönlendirmiştir.

Pınar Tınaz, çalışmasında zorbalık, yıldırma, mobbing, mobbing yapmak, mobbing mağduru, mağdur, ve mobbing’e uğrayan kişi gibi karşılıklara yer vermiştir.

İnternet, mobbing kavramının Türkçesi için çeşitli karşılıklarla dolu görünüyor. Bunlardan bir kısmı aşağıda örnek olarak verilmiştir.

Mobbing, iş yerinde saldırı, ofis içi şiddet, örgütlerde yıldırma, duygusal terör, yıldırmaya yönelik davranış, psikolojik şiddet, yıldıran, mobbing uygulayan kişi, kurban, mağdur vs. Kullanılan Türkçe karşılıklar sonunda 2007 yılı itibariyle gelinen durum yukarıda belirtildiği gibidir.

Sonuç ve öneri

Toplumumuzda adı konulmamış da olsa yaşanan sıkıntı, değişik şekillerde dile getirilmiştir. Birçok insan yaşadıklarına mobbing diye bir isim verilmesiyle birlikte harekete geçmiş ve kendilerine sunulan terimleri kullanmaya başlamışlardır. İş hayatındaki baskı, şiddet ve yıldırma hareketlerini tanımlamak için kullanılan mobbing teriminin halk dilinde kullanımlarını 2 temel düşüncenin yönlendirdiğini söylemek mümkündür.

1- “Mobbing, bir hastalıktır” görüşü beraberinde kendi içinde tutarlı karşılıkları getirmiştir: Bu görüş, mobbing, mobbing uygulamak, mobbing mağduru, mobbingzede, mobbinge maruz kalanlar, mobbing uygulayan kişi gibi içinde kaynak dil terimini tutan ve buna Türkçe ek ve kelime ilaveleriyle anlamı pekiştiren bir görüştür.

2- “Mobbing, psikolojik bir saldırıdır” görüşü de kendi tutarlılığını sağlayacak ifadeleri bulmuştur. Zorbalık, yıldırma, taciz, duygusal taciz, işyerinde duygusal saldırı, saldırgan, tacizci, duygusal saldırgan, zorba, mağdur, kurban, duygusal saldırıya uğrayan ifadeleri sıkça kullanılan ifadelerdendir.

Mobbingi tanımlarken duygusal bir saldırı olduğunu belirten Dr. Leymann, bu saldırının sistematik ve kasıtlı yapıldığını belirtmişti. Mobbing kavramında iki taraf bulunmaktadır. Taraflardan biri, diğerine karşı bir tutum içinde bulunmaktadır. Bu ilişkinin doğasına işyeri bağlamında bakacak olursak, yönetici gelecek vadeden çalışanına karşı bu baskıyı kurmaktadır.

Herkesin elde ettiği şeyi veya yeri dışardan gelecek sıkıntılara karşı koruma içgüdüsü vardır. Yönetici, çalışanını kendini yerinden edecek biri olarak görmeye başladığı andan itibaren kendini ve yerini koruma güdüsü ile kararlar alacaktır. Mobbing, aynı zamanda bir karar almadır ve bu canlının insan olduğu göz önünde tutulduğunda verdiği kararların sorumluluğunu da üstlenmelidir.

Mobbing durumunda verilen kararlar etik olmamakta ve baskı kararı alan yönetici kararlarının sorumluluğunu da yetkisini kullanarak gizleyebilmektedir. Bu yüzden mobbing, ispatı zor bir süreçtir. Birbirleriyle ilişkisiz gibi görünen, ancak bir araya geldiklerinde tek bir durumu gösteren şikâyetler, bir sendromdur. O yüzden işyeri sendromu gibi ifadeler de açıklayıcı görünmektedir.

Mobbing, dilbilgisi yönünden mob fiilinden türetilmiş bir isimdir. Eylem, karşı tarafı baskı altına alarak uzaklaştırmayı ifade etmektedir.

Sonuç olarak, mobbing için Türkçe bir kelime olarak bu ifade edilen özellikleri de içine alacak şekilde “Yıldırma” teriminin kullanılması uygun görünmektedir. Dilsel açıdan fiilden türetilmiş bir kelime olmasının yanında kendini tehdit altında gören yöneticinin baskı kurarak çalışanını uzaklaştırma amacını da hissettirmektedir.

 

Kullanılan Kaynaklar;

Şaban Çobanoğlu: Mobbing – İşyerinde Duygusal Saldırı ve Mücadele Yöntemleri. Timaş Yayınları. İstanbul, 2005.

Noa Davenport, Ruth Distler Schwartz, Gail Pursell Elliott: Mobbing, İşyerinde Duygusal Taciz(mobbing). Sistem Yayıncılık. İstanbul, 2003.

Heine Leymann: Mobbing and Psychological Terror at Workplaces. 1990.

Nevzat Tarhan: Psikolojik Savaş –Gri Propaganda. Timaş Yayınlar. İstanbul, 2003.

Pınar Tınaz: İşyerinde Psikolojik Taciz(Mobbing). Beta Yayınları. İstanbul, 2006.


Paylaş.

About Author

Marmara Üniversitesi Arşivcilik Bölümünü dereceyle bitirdi, Koray Holding’te iş yaşamına İnsan Kaynakları alanında başladı, 3.5 yıl burada çalıştıktan sonra, Turkcell İnsan Kaynakları Ekibinde öncelikle 3 yıl Turkcell Akademi’nin kuruluş çalışmalarında bulundu, daha sonra İşealım Ekibine geçti, 4 yıl burada görev yaptıktan sonra Organizasyonel Gelişim ve Değişim Ekibinde 1 yıl çalıştı ve Turkcell’den ayrılarak Nortel Networks İnsan Kaynakları Müdürü olarak, Vodafone Türkiye İşeAlım Müdürü olarak çalıştı. Halen Türkiye’nin ilk ve tek bağımsız otomotiv dizayn şirketi olan Hexagon Studio’da IK ve İdari İşler Müdürü olarak çalışmaktadır. PERYÖN (Personel Yönetimi Derneği) üyesidir. İngilizce, Osmanlıca, Farsça bilmektedir. Çalışmanın dışında kalan zamanlarında kitap okumak ve spor yapmak en çok vakit harcadığı alanlardır.

Comments are closed.